Terminologia stosowana w opisie zagrożeń wobec małoletnich w środowisku cyfrowym wpływa na skuteczność rozpoznawania zjawisk, szybkość reagowania na nie, a także współpracę międzyinstytucjonalną. Może też stanowić element systemu ochrony dzieci, chociażby tylko dlatego, że nie naraża ich na wtórną wiktymizację czy traumatyzację. W tym kontekście coraz większe znaczenie zyskują próby porządkowania i ujednolicania pojęć, takie jak Universal Classification Schema (UCS) – międzynarodowy system klasyfikacji opracowany przez sieć INHOPE i partnerów, który pomaga w spójnym opisywaniu i klasyfikowaniu materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci. W tej części Raportu omawiamy rolę definicji, ich ewolucję, a także znaczenie podejścia skoncentrowanego na osobie pokrzywdzonej (ang. victim-centered approach).
Precyzyjny język używany do opisu zjawisk zachodzących w środowisku cyfrowym stanowi integralny element skutecznej ochrony małoletnich. Terminologia stanowi odzwierciedlenie obowiązujących dziś narzędzi poznawczych, aktualnego stanu wiedzy, uwarunkowań kulturowych, praktyk instytucjonalnych, ram prawnych, a także indywidualnej i społecznej wrażliwości. Jej spójność i jednoznaczność sprzyjają właściwej kwalifikacji zjawisk (np. CSAEM jako forma cyberprzestępstwa), poprawiają komunikację (np. między dzieckiem a instytucjami państwowymi), a także – co może nie jest już tak oczywiste – ułatwiają użycie technologii wspierających analizę materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie i eksploatację dzieci (np. modele AI do preklasyfikacji CSAEM).
Podstawowe pojęcia i skróty: potrzeba jednoznaczności
W dyskursie międzynarodowym stosuje się szereg akronimów i definicji opisujących treści oraz aktywności naruszające dobro małoletnich. CSAEM – ang. child sexsual abuse & exploitation materials, tj. materiały/treści przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci oraz OCSAE – ang. online child sexual abuse & exploitation, tj. seksualne wykorzystywanie dzieci w Internecie (dosłownie: online), to dwa podstawowe terminy związane z międzynarodową ochroną dzieci przed cyberprzestępczością na tle seksualnym.
Termin CSAM (child sexual abuse materials) odnosi się do materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci jest powszechnie używany i bardziej adekwatny niż wciąż stosowany termin „pornografia dziecięca” lub prawnicze „treści pornograficzne z udziałem osób małoletnich”. Pornografia odnosi się do osób dorosłych, które dobrowolnie uczestniczą w czynnościach seksualnych (np. w celach zarobkowych lub rozrywkowych) oraz mają możliwość wycofania się z sytuacji. W przypadku dzieci nie może być mowy o dobrowolności – każdy taki materiał jest dowodem przestępstwa, na podstawie przepisów karnych we wszystkich krajach współpracujących z Interpolem.
Termin CSEM (child sexual exploitation materials) odnosi się również do materiałów uprzedmiatawiających dziecko jako obiekt seksualny, które jednak pokazują dziecko w seksualnym kontekście. W tej kategorii mieszczą się m.in. child modeling czy seksualne pozowanie. W odróżnieniu od CSAM, taki materiał jest dowodem przestępstwa, na podstawie przepisów karnych w wybranych krajach.
Termin OCSAE (online child sexual abuse and exploitation) stanowi ogólną kategorię aktywności sprawców przemocy seksualnej wymierzonej przeciwko dzieciom w cyberprzestrzeni, w której dominującą rolę odgrywają technologie teleinformatyczne; obejmuje on m.in. grooming, nakłanianie małoletnich do podejmowania czynności seksualnych w środowisku online (np. przed kamerką), udostępnianie i monetyzacja treści CSAEM, szantażowanie dziecka, a także produkcję treści CSAEM z użyciem sztucznej inteligencji, np. na podstawie neutralnych zdjęć pozyskiwanych w następstwie tzw. sharentingu.
Ewolucja języka: od ujęć historycznych do podejścia skoncentrowanego na pokrzywdzonym
Analizując historię polskiego i międzynarodowego prawa, widzimy jak zmienia się język opisu przemocy wobec dzieci. Jeszcze w 1969 roku polski Kodeks karny mówił o „czynach lubieżnych”, co dziś odbierane jest jako archaiczne i niedostatecznie oddające traumę dziecka. Nawet nowsze dokumenty, jak polskie tłumaczenie Dyrektywy 2011/92/UE, używają sformułowań takich jak „niegodziwego traktowanie w celach seksualnych i wykorzystywanie seksualne dzieci” czy „pornografia dziecięca”.
Obecnie standardem staje się podejście skoncentrowane na osobie pokrzywdzonej (ang. victim-centered approach). Zgodnie z Wytycznymi, należy unikać terminów stygmatyzujących, takich jak „dziecięca prostytucja” na rzecz „dziecka wyzyskiwanego w prostytucji”. Język powinien bowiem jednoznacznie i precyzyjnie wskazywać jednokierunkowy (sprawca → dziecko), przemocowy charakter tych działań.
Język opisujący związany z szeroko pojętą ochroną małoletnich ulegał zmianom wraz z rozwojem wiedzy, standardów etycznych i regulacji prawnych. Współczesne podejście kładzie nacisk na:
Funkcje języka w reagowaniu na zagrożenia wobec małoletnich (w środowisku cyfrowym)
Raporty Dyżurnet.pl (dostępne do pobrania na naszej stronie https://dyzurnet. pl/publikacje) stanowią doskonały przykład zmian zachodzących w identyfikowaniu, reagowaniu, ale też opisywaniu zjawisk związanych z seksualnym krzywdzeniem małoletnich. Stosowany na samym początku termin „pornografia dziecięca” został słusznie zastąpiony w publikacjach przez oddający istotę „materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dziecka”, przy czym należy zauważyć, że art. 202 Kodeksu karnego odnosi się do „treści pornograficznych z udziałem osób małoletnich”. Aktualnie trwają prace legislacyjne nad zmianą stosowanej terminologii.
Precyzyjne nazewnictwo – co podkreślamy w naszych Raportach – służy kilku celom:
Każde zdjęcie czy film wideo to w rzeczywistości dowód przestępstwa popełnionego wobec dziecka. Za każdym zdjęciem stoi ofiara i sprawca.
Celem SCHEMA, międzynarodowego projektu Global Standard realizowanego przez INHOPE i finansowanego przez Global Partnership to End Violence against Children jest stworzenie wspólnej ontologii dla istniejących na świecie systemów kategoryzacji treści CSAM, która umożliwi automatyczną translację pomiędzy takimi systemami funkcjonującymi dzisiaj w różnych krajach i instytucjach. Wspólny język opisujący cechy charakterystyczne w poszczególnych kategoriach treści pozwoli wszystkim zaangażowanym instytucjom i podmiotom na efektywną wymianę danych bez konieczności ich ponownej analizy. Umożliwi również szybkie podjęcie decyzji o potencjalnej nielegalności każdej skategoryzowanej treści. Z systemu będą mogli korzystać zarówno analitycy hotline, funkcjonariusze policji, jak i specjaliści branży technologicznej.
Wspólna ontologia pojęć i klasyfikacji (Universal Classification Schema)
Opracowanie i wdrożenie uniwersalnego schematu klasyfikacji CSAM pozwala na:
Ponadto taki uniwersalny i wzbogacony system klasyfikacji – odpowiednio wdrożony i zautomatyzowany – pozwala uzyskać więcej informacji na temat materiałów CSAM, które mogą być użyte na potrzeby szeroko pojętego procesu karnego i czynności operacyjnych, w tym identyfikacji grupowej potencjalnych pokrzywdzonych (ang. VID, victim identification). Minimalizuje wtórną wiktymizację oraz zmniejsza ekspozycję na treści CSAM. Zdjęcia i filmy opisane zgodnie z Universal Classification Schema, ujawnione podczas przeszukania w ramach triażu, mogą m.in. dostarczyć informacji o charakterze treści CSAM, grupie wiekowej czy płci osób pokrzywdzonych. Dzięki tym informacjom bezpośrednio po zakończeniu przeszukania (a niejednokrotnie już w jego trakcie) można:
Beneficjentami efektywnego, planowego i nowoczesnego użycia języka, mogą być przede wszystkim dzieci, ale też organy ścigania i wymiar sprawiedliwości. Jednolita i precyzyjna terminologia jest jednym z podstawowych elementów skutecznej ochrony małoletnich w środowisku cyfrowym. Wspiera współpracę między instytucjami, poprawia jakość przetwarzania, analizy, klasyfikacji i kategoryzacji treści CSAM. Rekomendowane jest wdrażanie wspólnych schematów pojęciowych oraz jasnych, precyzyjnych definicji, tak na poziomie technologii, czy prawa, jak i metodologii (np. algorytmów czynności procesowych, operacyjnych).
Artykuł pochodzi z Raportu Rocznego 2025 Dyżurnet.pl
Bibliografia
